| Alisto nga agrupsa ti garami no laokan iti urea |
|
Ni Reynaldo E. Andres Nalabon ti garami kalpasan ti ani. Gagangay a mausar daytoy nga alep-ep ti bawang ken lasona, ken kanen dagiti baka ken nuang. Iti agarup 62,000 nga ektaria a pinagayan iti Ilocos Norte, umabot iti 74,000 aginggat’ 124,000 a tonelada ti maani a garami iti kada tawen No di maguantaan ti pannakausarna, kaaduan a mannalon ti mangpuor lattan kadagitoy.Ngem naduktalan dagiti agsuksukisok iti Philippine Rice Research Institute (PhilRice) iti Batac, Ilocos Norte a napintas ti garami nga usaren a kangrunaan a material iti panagaramid iti ganagan a kompos. Maysa ti PhilRice kadagiti 18 nga ahensia a kameng ti Ilocos Agriculture and Resources Research and Development Consortium (ILARRDEC) iti Rehion 1. Itay laeng nabiit, inlungalong ti gobierno probinsial iti Ilocos Norte ti maysa nga ordinansia a pannakaiparit ti panagpuor kadagiti garami. Ngamin, kayat ti konseho ti probinsia a masuportaran ti gakat ti gobierno a pannakaisaknap ti “organic agriculture” a programana kadagiti aw-away. Ta imbes a gumatang dagiti mannalon iti organiko a ganagan, mabalinda ti agaramid iti bukodda a ganagan tapno makainotda iti gastos. Kadagiti kallabes a programa ti gobierno, nairekomenda ti panagusar iti Trichoderma kas “activator” tapno maparegta dagiti buot nga isu ti malungsot iti kompos. Itay nabiit, maysa pay a pribado a kompania ti nangallukoy kadagiti mannalon ti pagagusarda kadagiti babassit nga organismo iti panagkompos. Ngem, ti parikut dagiti mannalon ket narigat ti agsapul kadagitoy nga organismo. Tapno marisut daytoy a problema, inlungalong ti JICA-PhilRice Technical Cooperation Project (TCP3) ti maysa a simple ken matun-oyan a wagas ti panagaramid iti kompos. Iraman daytoy a teknolohia ti pannakausar kadagiti basura iti talon kas iti garami ken takki dagiti dingo, ken iyallukoyna ti panagusar iti urea kas activator kadagiti buot a manglungsot iti kompos. Adda latta suplay a urea gapu ta daytoy ti us-usaren dagiti kaaduan a mannalon ken alisto pay ti makagatang manipud iti lokal a pagtagilakuan. Dagiti kasapulan iti panagkompos Kasapulan iti riniwriwriw a mikrobio (buot, bakteria, kdpy.) iti panagaramid iti kompos tapno alisto nga agsisina dagiti ared-ed ti organiko. Tapno agtrabaho dagitoy a mikrobio, kasapulanda iti angin, danum ken taraon. Dagitoy dagiti addang a suroten iti panagkompos: 1. Mangaramid iti kuadrado a “frame” ti kayo iti daga nga agrukod iti 1.5 a metro iti sikigan ken agtayag iti dua a metro. 2. Limpiaen a pempenen ti garami agingga iti ngarab ti “frame.” Namaymayat no natadtad dagiti garami tapno alisto ti panaglungsotda. Mabalin a nayonan iti ruot, akaba a bulbulong kas iti hagonoy, ken legumbre kas iti mani ken utong, iti pempen ti garami. 3. Sedseden ti umuna a leyer ti pempen ken iyad-adda a talmegan dagiti suli ti pempen. Agarup 50 a kilo ti kaadu ti garami iti maysa a leyer. 4. Ilaok ti gudua ti kilo a urea wenno maysa a kilo ti ammonium sulfate iti rabaw ti tunggal leyer. 5. Sibogan ti pempen agingga nga adda umdas a danum a sumari kadagiti ramay no pespesen daytoy. 6. No adda takki ti animal, iwaras daytoy iti rabaw ti pempen. Ket gapu ta nabaknang dagiti takki iti nitroheno, bumassit ti inayon a urea. 7. In-inayaden nga ikkaten ti frame manipud iti nasedsed a leyer. Idisso daytoy iti rabaw ti pempen. 8. Uliten ti maikadua nga addang aginggat’ maikapito nga addang aginggana nga umabot daytoy iti kangato a maysa-ket-gudua a metro. 9. Kaluban ti pempen iti tolda tapno saan nga agwaaw ti dam-egna, ken ti alisto a panages-es dagiti nutriheno iti uneg ti daga. No awan tolda, agaramat iti plastik a sako wenno ania man a plastik a pangkalub tapno masaluadan ti pempen manipud iti init ken tudo. No sako ti usaren, laglagipen a sibogan ti rabawna no agmaga. 10. Masapul a bumara ti pempen iti 60oC aginggat’ 70oC iti uneg ti 3 aginggat’ 4 nga aldaw kalpasan ti panagpempen. No saan nga umabot iti kastoy a kabara, tallo kadagiti kasapulan a banag ti saan a naaramid. 11. Kiwaren ti kompos kalpasan ti 3 aginggat’ 4 a lawas. Agipempen manen kadagiti mapalungsot a material. Laokan iti 200 a gramo a urea ken sibogan ti rabaw ti kada leyer. Siguraduen a nakapempen dagiti namagmaga a material iti tengnga ti baro a pempen. 12. Mabalinen nga “apiten” ti kompos kalpasan ti 2 aginggat’ dua-ket-gudua a bulan. Saan a nabangsit, nalukneng, ken tumayengteng a maris kape wenno ngumisit ti kolor ti nasayaat a kompos. No saan a maaramat nga insigida ti kompos, isako dagitoy ken idulinda iti nalinong ken namaga a lugar. Dagiti pakausaran ti kompos 1) Papintasenna ti pisiko a ramen ti daga. Alisto a maes-esan ti pannaraten a daga. Ngem no malaokan daytoy iti kompos, agpaay daytoy kas ispongha ket tenglenna ti danum ken nutriheno. Isu a nasalsalun-at ti mula a mapatanor kadagiti pannaraten a daga nga adda komposna. Papukrayen met ti kompos dagiti pimmila a daga. Isu a pumintas no kua ti panages-es ti danum. 2) Mangipaay iti elemento a nitroheno, posporo ken potasio, agraman dadduma a babassit nga elemento. Ti kompos ti maysa kadagiti materiales a maaramat iti maaramid a pagpatubuan iti paria , kamatis, tarong, sili, kdpy. Daytoy ti mangted iti nutriheno a kasapulan dagiti bunubon bayat nga addada iti trey. Maaramat pay ti kompos a basal a ganagan para iti paria, kabatiti, karabasa, ken tabungaw. 3) Agpaay ti kompos kas alep-ep. No mausar nga alep-ep, tumulong ti kompos tapno makainot iti danum babaen iti panangsalikdana iti daga manipud iti init. Intono marunoten, mailaok ti kompos iti daga ket agbalin a nayon a paggapuan kadagiti nutriheno. 4) Agpaay a pangdismolar iti sobra nga alsem ti daga gapu iti sobra a kemikal a ganagan. 5) Kaay-ayo dagiti lawwalawwa ken dadduma a makatulong nga insekto ti agnaed iti daga nga adu ti ramenna nga organiko. |