Ditoy Ilocos Norte ken Ilocos Sur, Oktubre ti kadawyan a panagmula iti tarong. Agbunga daytoy kalpasan ti 53 nga aldaw a pannakaiyakarna iti talon ket gagangay a kapigsana nga agbunga iti Enero agingga iti Pebrero. Kadagitoy a panawen, nakasansantak dagiti tarong ken adu ti maibungada ta kaub-ubinganda ken nasayaat ti pannakataripatoda.

Ngem saan a kankanayon a nakaradkad ti tarong. Dumteng ti panawen a lumakay daytoy ken agsardeng nga agbunga. No man adda maibungana, kuribateg a babassit ken saan a napintas ti klasena. Isut’ gapuna a no addan walo a bulan ti tarong, parutenen dagiti mannalon ken agbunubonda manen para iti sumaruno a panagmumula.

Kayatna a sawen a sabali manen a gastos para iti bunubon, sabali laeng ti makabannog a panagarado ken panagmuriski tapno maisagana a nalaing ti talon. Iramanna pay ti nabayag a panaguray tapno agsabong ken agbaludbod dagiti mula.

Ngem naduktalan dagiti agsuksukisok iti Mariano Marcos State University (MMSU) iti Batac, Ilocos Norte a mabalin a pasublien ti kinasantak ti tarong kalpasan ti walo a bulan tapno agsubli ti kinalangtona ken umadu manen ti maibungana. Iti Ingles, maawagan daytoy a teknolohia iti “ratooning.”

Ti “ratooning” ket isu ti panangputed iti puon dagiti nalakayan a tarong tapno tumpuar dagiti baro a sagibo nga isuda ti mangpasantak iti langa ti nalakayan a tarong ken umubing manen dagiti sangana.

Kuna da Lucricia Conchita G. Cocson ken Lagrimas J. Flojo, agpada nga agsuksukisok iti MMSU, a no suroten dagiti mannalon ti wagas ti “ratooning,” saanen a kasapulan a mangabaruananda nga agmula iti tarong ken agtuloy latta ti produksionda iti las-ud ti makatawen. Kangrunaanna, makainotda pay iti gastos iti panagbunubon, ganagan, ken ti natuok a pannakaisagana ti talon.

Iti wagas ti”ratooning,” kuna dagiti nagsukisok a masapul a husto ti kaatiddog wenno kangato ti putden iti puon ti tarong. Tapno ad-adu ti maapit, kunada a kasayaatan a maputdan dagiti agwalo bulan a tarong, nupay mabalin met a putdan dagiti agmakatawenen a mula.

Iti insayangkatda a panagsukisok, pinadas dagiti eksperto ti MMSU dagiti nadumaduma a rukod ti panagputol iti puon ti tarong tapno maammuanda no ania kadagitoy ti kapintasan a suroten dagiti mannalon a makaited kadakuada iti nalabon nga apit ken ganansia.

Dua a sinilong ti tarong ti naaramat iti eksperimento. Pinutolanda dagiti adda iti maysa a talon kadagiti nadumaduma a rukod iti panawen ti kalgaw, idinto a pinutolanda met dagiti adda iti bangir a talon iti panawen ti tudtudo. Ti barayti a Dingras Long Purple (DLP) iti eksperimento. Addaan dagitoy iti edad a walo a bulan. Pinutolanda dagitoy iti kangato a 20 cm, 40 cm, 60 cm, ken 80 cm manipud iti daga.

Nagmula met dagiti nagsukisok kadagiti bunubon a tarong iti asideg dagiti lallakay a tarong tapno agpaay dagitoy a kontrol a mula (test plants). Iti kasta, adda pangidiligda kadagiti resulta ti eksperimento. Agpapada ti wagas a pannakataming amin a mula, agraman dagiti dagup ti ganagan, danum, ken ramit a kasapulan.

Segun ti resulta, kuna dagiti nagsukisok a kapintasan ti impakita dagiti tarong a naputolan itim 80 a sentimetro manipud iti daga iti panawen ti kalgaw. Immadu ti bilang dagiti nagbunga a sanga, ken immabot iti 25,560 a kilo iti kada ektaria ti intedna nga apit. Iti met panawen ti tudtudo, kapintasan a putolen dagiti lallakay a tarong iti rukod a 20 cm, 40 cm, ken 60 cm.

Makita iti listaan iti baba dagiti saguday dagiti naputolan a tarong a maidilig kadagiti mula a napatanor iti gagangay a wagas.

Tapno magun-od dagiti naan-anay a benepisio daytoy a teknolohia, dagitoy dagiti wagas a nasken a suroten:

Kalpasan ti panagputol, puoran dagiti sangsanga tapno mamentenar ti kinadalus ti talon ken malapdan ti panagtaud dagiti peste ken sakit. Gaikan dagiti ruot iti lawlaw dagiti mula tapno mapukaw ti pagbalayan dagiti makadadael nga insekto.

Kalpasanna, pasuyotan dagiti naputolan a tarong iti pestisidio a Carbaryl, Benomyl, wenno Malathion tapno mapaksiat dagiti nabatbati a peste a mabalin a mangdadael kadagiti mula. Suroten ti rekomendasion ti kompania ti pestisidio a nailanad iti tiketa ti botelia. Ulitento manen ti agpasuyot no kasapulan.

Abonoan iti 10 a gramo a 14-14-14 NPK (complete) ti tunggal puon. Kalpasan ti makabulan, itunek ti 5 a gramo a Urea iti asideg ti tunggal puon. Dimo liplipatan ti agpadanum kalpasan ti panagabono, ken maminsan iti kada lawas no kasapulan.

Mabalinen ti agburas iti bungana kalpasan ti 42 aginggat’ 44 nga aldaw  a pannakaputol dagiti tarong. Agburas laeng iti nasapa a paset ti bigat tapno presko nga ibiahe dagiti apit kadagiti tiendaan

Kuna dagiti nagsukisok a makagasto dagiti mannalon iti agarup P29,178 iti kada ektaria iti wagas ti ratooning, idinto a P34,678 met ti magastoda iti gagangay a wagas a panagmula kadagiti bunubon. Iti kalgaw, makaibunga dagiti “ratoon” a tarong iti 25,560 a kilo kada ektaria, idinto a 14,390 a kilo kada ektaria laeng ti maibunga dagiti saan a naputolan.

No panawen ti tudtudo, makaapit iti 14,770 a kilo iti kada ektaria iti wagas ti “ratooning,” idinto nga umabot met iti 14,450 a kilo kada ektaria iti gagangay a wagas.

No mailako dagiti apit, P255,600 ti paglakuan dagiti mannalon no panawen ti kalgaw ken P221,625 met iti panawen ti tudtudo iti wagas ti “ratooning.” Iti met biang ti gagangay a wagas, P143,900 ti paglakuan dagiti mannalon no panawen ti kalgaw ken P216,750 met iti panawen ti tudtudo.

No makuenta ti ganansia, makapastrek ni mannalon iti P226,421 kada ektaria iti wagas ti “ratooning” iti panawen ti kalgaw ken P192,261 kada ektaria iti panawen ti tudtudo. Iti gagangay a wagas ti panagmula, umabot met iti P109,221 kada ektaria ti maganansia iti panawen ti kalgaw, idinto a P182,071 kada ektaria ti maganansia iti panawen ti tudtudo.

No amirisen dagitoy datos dagiti nagsukisok, umabot iti 7.76 a porsiento ti ganansia dagiti mannalon iti kada pisos a puonanda iti wagas ti “ratooning” iti panawen ti kalgaw ken 6.58 a porsiento met iti panawen ti tudtudo.

Iti biang ti gagangay a wagas, umabot laeng iti 3.15 a porsiento ti ganansia iti kada pisos a puonan no panawen ti kalgaw, ken 5.25 a porsiento met no panawen ti tudtudo.

Kuna dagiti nagsukisok nga alisto nga agsabong dagiti naputdan a tarong nga umabot iti 33 nga aldaw aginggat’ 37 nga aldaw kalpasan ti pannakaputedda. Isut’ gapuna a nasapa ti panagapit kadagiti bungana nga umabot laeng iti 42 agingta’ 44 nga aldaw kalpasan ti panagputed.

Kangrunaanna, awan gastos dagiti mannalon iti bukel, nangruna no haybrid dagiti naaramat a bunubon. Awan pay gastos iti panagbunubon ken ti natuok a pannakaisagana ti talon sakbay ti panagmula.

Ngem ipalagip dagiti nagsukisok a maminsan laeng nga iratun dagiti mula ta natakuatanda nga adu no kua ti matay a pinuon no paminduaen nga iyaplay ti wagas iti isu met la a mula ta agsobsobra no kuan ti kinalakay dagiti tarong.